Sáng 11/6, câu hỏi nghị luận xã hội trong đề Ngữ văn của kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 với nội dung “ Làm thế nào để có những ‘Steve Jobs Việt Nam’? ” tạo ra nhiều ý kiến trái chiều. Phần dẫn đề nhắc đến Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk với những “phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới” , từ đó đặt ra câu hỏi về khát vọng xây dựng những con người có thể đóng góp cho sự phát triển của khoa học, công nghệ Việt Nam.
Điểm gây tranh luận lớn nhất lại nằm ở cách dùng khái niệm “phát minh”. Nhiều người cho rằng, Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk không phải là những nhà phát minh theo nghĩa truyền thống - những người trực tiếp tạo ra nguyên lý khoa học hay công nghệ mới.
Giá trị lớn nhất của họ nằm ở năng lực nhìn ra tiềm năng của công nghệ, kết nối nguồn lực và dẫn dắt tổ chức để biến ý tưởng thành sản phẩm có sức ảnh hưởng toàn cầu. Họ là những người “định hình hệ sinh thái sáng tạo”, hơn là người tạo ra phát minh thuần túy.
Đề Văn thi tốt nghiệp THPT 2026
Gợi ý đáp án môn Văn
Thí sinh hoàn thành bài thi môn Văn sáng nay 11/6. (Ảnh: Minh Đức)
Anh Lê Việt, người có 15 năm công tác trong lĩnh vực truyền thông cho rằng, sai lầm của câu hỏi là đánh đồng vai trò của các CEO (nhà sáng lập) công nghệ với những nhà khoa học trong phòng thí nghiệm.
Thực tế lịch sử công nghệ chứng minh điều ngược lại: Steve Jobs (cựu CEO Apple) không phát minh ra chuột máy tính hay giao diện đồ họa (GUI). Những công nghệ đó vốn được phát triển bởi Trung tâm Nghiên cứu Xerox PARC; điều Jobs làm là nhìn ra tiềm năng và thương mại hóa chúng trên máy Macintosh.
Tương tự, Elon Musk không phát minh ra xe điện hay pin lithium-ion, ông mua lại Tesla khi nó đã thành lập và dùng tư duy quản trị để nâng tầm nó. Kể cả hệ thống SpaceX cũng vậy.
Từ phân tích trên, theo anh Lê Việt, việc dùng cụm từ "phát minh công nghệ" để gọi tên thành tựu của các CEO là chưa chính xác.
Theo chuyên gia truyền thông này, trong tiếng Việt, "phát minh" là tìm ra cái hoàn toàn mới, mang tính quy luật khoa học chưa từng ai biết đến, hoặc gần như thế (như phát minh ra dòng điện, thuyết tương đối...). Câu hỏi 1 ở phần Viết của đề Văn đã sử dụng từ ngữ chưa chính xác.
Câu 1 phần Viết của đề Văn thi tốt nghiệp THPT 2026 đang gây tranh cãi vì dùng thuật ngữ "phát minh công nghệ" với Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk.
TS Phạm Hữu Cường cũng cho rằng nếu xét theo nghĩa truyền thống, Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk không hoàn toàn là những nhà phát minh theo mô hình kinh điển như Thomas Edison. Nhưng ở góc nhìn khác, tiến sĩ Cường cho rằng không nên hiểu khái niệm “phát minh” trong đề thi quá cứng nhắc. Dù không phải nhà phát minh theo mô hình kinh điển, những nhân vật như Steve Jobs hay Elon Musk vẫn là những người kiến tạo hệ sinh thái công nghệ, tập hợp nhân lực và biến công nghệ sẵn có thành sản phẩm mang tính cách mạng.
Đơn cử như Steve Jobs, ông là đồng tác giả của hàng trăm bằng sáng chế liên quan đến Apple. Quan trọng hơn, giá trị lớn nhất của ông nằm ở tầm nhìn, khả năng tập hợp những kỹ sư tài năng, kết hợp các công nghệ đã tồn tại để tạo nên những sản phẩm đột phá như iPhone, qua đó làm thay đổi cách con người tiếp cận và sử dụng công nghệ.
“Ở góc độ đóng góp, tầm nhìn và khả năng kiến tạo, những nhân vật như Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk có vai trò vượt ra ngoài khái niệm nhà phát minh theo nghĩa truyền thống. Họ là những người dẫn dắt các hệ sinh thái công nghệ, tập hợp những tài năng để tạo ra các sản phẩm có tác động sâu rộng tới nhân loại”, TS Phạm Hữu Cường nhận định.
“ Cần hiểu rằng đề đang nói tới những con người tiêu biểu gắn với các phát minh công nghệ có ảnh hưởng lớn đến thế giới, chứ không đồng nhất họ với khái niệm nhà phát minh, ông nói thêm.
Một số chuyên gia giáo dục cũng cho rằng, trong bối cảnh chênh lệch tiếp cận thông tin giữa các vùng miền vẫn còn tồn tại, việc đưa những hình mẫu công nghệ toàn cầu vào đề thi vừa mang tính thời sự, vừa đặt ra yêu cầu về khả năng thích ứng của thí sinh. Không phải học sinh nào cũng có cùng mức độ tiếp cận với các nhân vật như Steve Jobs hay Elon Musk, song điều quan trọng là khả năng hiểu vấn đề và triển khai tư duy lập luận từ gợi dẫn.
Ở góc độ rộng hơn, xu hướng ra đề cũng cho thấy sự dịch chuyển trong giáo dục, từ việc kiểm tra khả năng ghi nhớ sang đánh giá năng lực tư duy, phản biện và liên hệ thực tiễn. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ với thí sinh mà cả với quá trình dạy và học trong nhà trường.
TS Trịnh Thu Tuyết cho rằng, dù cách diễn đạt của đề có thể tạo ra những cách hiểu khác nhau, phần lớn thí sinh vẫn có thể tiếp cận được tinh thần chủ đạo của câu hỏi. Đó là khát vọng vươn lên làm chủ khoa học - công nghệ để thay đổi vị thế đất nước trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Có thể thấy, điều đề Văn hướng tới không phải là tìm kiếm một “Steve Jobs Việt Nam” theo nghĩa nguyên bản, mà là đặt ra câu hỏi rộng hơn: Việt Nam sẽ nuôi dưỡng những con người thế nào để không đứng ngoài cuộc trong làn sóng phát triển công nghệ toàn cầu.
Câu trả lời không nằm ở một cá nhân xuất chúng, mà ở cả một thế hệ biết tư duy khác biệt, dám đổi mới và đủ năng lực biến ý tưởng thành giá trị thực tiễn.
