Không gian đêm phải có "tính cách" riêng
Sau nhiều năm phát triển các sản phẩm du lịch đêm, Hà Nội đang đứng trước bước chuyển quan trọng khi xây dựng Nghị quyết về hoạt động đầu tư, kinh doanh sản phẩm, dịch vụ ban đêm và Đề án "Phát triển kinh tế đêm trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045".
Không chỉ hướng tới kéo dài các hoạt động sau 22 giờ, những chính sách mới được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý để hình thành một hệ sinh thái kinh tế đêm đồng bộ, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của du lịch Thủ đô và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Đáng chú ý, việc xây dựng đề án diễn ra trong bối cảnh Hà Nội vừa phê duyệt Quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, hướng tới mô hình phát triển đa cực, đa trung tâm, đa tầng, mục tiêu xây dựng "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc".
Trong định hướng này, kinh tế đêm không còn là hoạt động bổ trợ cho du lịch mà đang trở thành một động lực tăng trưởng mới.
Trao đổi với Người Đưa Tin, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng việc Hà Nội xây dựng cơ chế riêng cho hoạt động đầu tư, kinh doanh sản phẩm, dịch vụ ban đêm cho thấy thành phố đã nhận thức rõ yêu cầu phải có khung chính sách phù hợp với đặc thù của lĩnh vực này.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội
Theo ông Sơn, nếu thiếu cơ chế riêng kinh tế đêm sẽ phát triển tự phát, thiếu định hướng hoặc bị bó buộc bởi những quy định vốn được thiết kế cho các hoạt động diễn ra vào ban ngày.
"Hà Nội có những lợi thế mà không nhiều đô thị sở hữu.
Đó là bề dày nghìn năm lịch sử, khu phố cổ, hồ Hoàn Kiếm, hồ Tây, sông Hồng, hệ thống làng nghề, kho tàng ẩm thực, kiến trúc, bảo tàng, nhà hát cùng không gian văn hóa cộng đồng phong phú.
Nếu Tp.HCM nổi bật với sức sống của một đô thị hiện đại thì Hà Nội lại có lợi thế về chiều sâu văn hóa. Chính vì vậy, Hà Nội càng không thể phát triển kinh tế đêm theo mô hình tiêu dùng nhanh hay sao chép từ những địa phương khác", ông Sơn phân tích.
Theo vị chuyên gia, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thành phố vẫn chưa chuyển hóa hiệu quả nguồn tài nguyên văn hóa thành các sản phẩm trải nghiệm ban đêm đủ sức hấp dẫn và giữ chân du khách.
"Du khách có thể đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm, thưởng thức ẩm thực, uống cà phê hay khám phá phố cổ.
Nhưng sau đó, họ còn bao nhiêu lựa chọn để tiếp tục trải nghiệm và sẵn sàng chi tiêu? Chúng ta vẫn thiếu những sản phẩm đặc trưng như bảo tàng mở cửa về đêm, chương trình nghệ thuật biểu diễn thường kỳ, tour khám phá ký ức Hà Nội, không gian nghệ thuật ven sông hay những khu chợ đêm thực sự mang bản sắc sáng tạo", ông Sơn đặt vấn đề.
Tuy nhiên, theo ông phát triển kinh tế đêm tại Hà Nội cũng đối mặt với những yêu cầu đặc thù. Là đô thị có mật độ dân cư cao, nhiều khu vực di sản nằm xen kẽ khu dân cư, mọi hoạt động phát triển đều phải tính đến bài toán về tiếng ồn, rác thải, giao thông, phòng cháy chữa cháy, an ninh trật tự và quyền lợi của người dân.
"Việc Hà Nội lựa chọn cách tiếp cận thận trọng là điều dễ hiểu. Nhưng thận trọng không đồng nghĩa với chậm trễ. Điều quan trọng là phải xây dựng được mô hình quản trị hiệu quả để vừa thúc đẩy phát triển, vừa bảo đảm chất lượng sống của cộng đồng", ông nhấn mạnh.
Từ góc độ quy hoạch, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng Hà Nội nên phát triển một số không gian kinh tế đêm trọng điểm, song cần tránh tư duy xây dựng những khu vực quá lớn, quá ồn ào hoặc chỉ tập trung vào hoạt động ăn uống, giải trí.
Theo ông, mỗi khu vực cần được định vị với một bản sắc riêng. Khu vực hồ Hoàn Kiếm - phố cổ có thể phát triển theo hướng không gian di sản, nghệ thuật đường phố, ẩm thực truyền thống và các tour khám phá văn hóa đô thị.
Du khách quốc tế trải nghiệm những đặc sản hấp dẫn của Hà Nội (Ảnh: Vân Chi).
Hồ Tây có thể trở thành trung tâm của các hoạt động giải trí, âm nhạc, ẩm thực cao cấp, thể thao đêm và sự kiện quốc tế.
Trong khi đó, trục sông Hồng có tiềm năng phát triển các lễ hội ánh sáng, du lịch đường sông và công viên văn hóa. Còn các làng nghề như Bát Tràng, Vạn Phúc có thể khai thác các sản phẩm trải nghiệm đêm gắn với nghề thủ công, trình diễn, workshop sáng tạo và mua sắm.
"Mỗi không gian phải có 'tính cách' riêng. Kinh tế đêm Hà Nội không thể chỉ xoay quanh một công thức chung là ăn uống, mua sắm và âm nhạc. Nếu hồ Hoàn Kiếm giống hồ Tây, hồ Tây lại giống phố cổ hay mọi chợ đêm khác thì Hà Nội sẽ đánh mất lợi thế cạnh tranh lớn nhất, đó là bản sắc văn hóa", ông Sơn nhận định.
Để mô hình này vận hành hiệu quả, theo vị chuyên gia, các khu kinh tế đêm cũng cần được áp dụng cơ chế quản trị đặc thù, từ đầu mối điều phối thống nhất đến hệ thống quy chuẩn về tiếng ồn, vệ sinh môi trường, phòng cháy chữa cháy, giao thông, cấp phép biểu diễn, quản lý giá cả, thanh toán số và hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo.
Đặc biệt, ông nhấn mạnh cần xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng dân cư tại khu vực phát triển kinh tế đêm, để người dân không chỉ là đối tượng chịu tác động bởi tiếng ồn, ùn tắc hay rác thải mà thực sự trở thành những chủ thể được hưởng lợi từ quá trình phát triển.
Chỉ khi hài hòa được lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, kinh tế đêm mới có thể phát triển bền vững và trở thành động lực tăng trưởng mới của Thủ đô.
Mục tiêu kinh tế đêm đóng góp khoảng 7-8% GRDP
Góp ý thêm, TS. Hà Văn Siêu - Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam chia sẻ nếu chỉ dừng ở các tuyến phố đi bộ, mua sắm hay dịch vụ giải trí đơn thuần thì Hà Nội sẽ rất khó tạo được lợi thế cạnh tranh lâu dài.
Muốn phát triển bền vững, Thủ đô cần lấy công nghiệp văn hóa làm nền tảng và biến kho tàng di sản nghìn năm thành những trải nghiệm ban đêm giàu cảm xúc. Theo ông, với mục tiêu đến năm 2035, kinh tế đêm đóng góp khoảng 7-8% GRDP là mức khá thận trọng nếu so với tiềm năng của Hà Nội.
"Tôi cho rằng đây là mục tiêu an toàn, thậm chí còn khiêm tốn. Nếu có chiến lược đầu tư đúng và đủ Hà Nội hoàn toàn có thể đạt kết quả cao hơn. Tuy nhiên, để lượng hóa chính xác vẫn cần hệ thống dữ liệu và phương pháp đánh giá đủ tin cậy, bởi kinh tế đêm và công nghiệp văn hóa liên quan đến rất nhiều lĩnh vực khác nhau", ông nói.
TS. Hà Văn Siêu nhận định, ở Việt Nam hiện nay chỉ Hà Nội và Tp.HCM có quy mô đủ lớn để hình thành những không gian kinh tế đêm thực sự sôi động. Dù vậy, dư địa khai thác vẫn còn rất lớn.
"Chúng ta mới chỉ khai thác khoảng 5-6 giờ buổi tối, trong khi cả một 'đời sống đêm' đúng nghĩa vẫn gần như bỏ ngỏ. Đây lại là khoảng thời gian du khách sẵn sàng chi tiêu nhiều nhất cho trải nghiệm, giải trí và cảm xúc, những giá trị mà hoạt động ban ngày khó có thể thay thế", ông phân tích.
Phân cảnh trong show Tinh hoa Bắc Bộ.
Theo vị chuyên gia, ban đêm sở hữu nhiều lợi thế mà ban ngày không có như ánh sáng, không gian, nhiệt độ, trạng thái tâm lý thư giãn của du khách. Khi kết hợp những yếu tố này với nghệ thuật trình diễn, âm nhạc, công nghệ ánh sáng và các giá trị văn hóa bản địa, hiệu ứng trải nghiệm sẽ được nâng lên rõ rệt. Chính vì vậy, công nghiệp văn hóa phải trở thành trụ cột của kinh tế đêm.
Tuy nhiên để khai thác hiệu quả tiềm năng này, Hà Nội vẫn còn nhiều việc phải làm. Theo TS. Hà Văn Siêu rào cản đầu tiên là hệ thống thể chế, chính sách và quy hoạch vẫn chưa theo kịp yêu cầu phát triển.
Những quy định liên quan đến thời gian hoạt động, tiếng ồn, phân khu chức năng, sự hài hòa với khu dân cư hay cơ chế quản lý các hoạt động ban đêm vẫn cần tiếp tục hoàn thiện. Một yếu tố khác cũng rất quan trọng là hình thành văn hóa tiêu dùng và nhịp sống về đêm của chính người dân.
"Một khu kinh tế đêm không thể chỉ có khách du lịch. Điều hấp dẫn nhất đối với du khách chính là được hòa mình vào đời sống bản địa. Nếu thiếu sự tham gia của cộng đồng cư dân, điểm đến sẽ rất khó có sức sống và bản sắc riêng", ông chia sẻ.
Theo đó, phát triển kinh tế đêm không đồng nghĩa với việc toàn bộ thành phố đều hoạt động xuyên đêm. Hà Nội cần quy hoạch rõ từng không gian với thời gian hoạt động khác nhau, phù hợp đặc điểm từng khu vực và bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế với chất lượng sống của người dân.
Về phát triển dài hạn, TS. Hà Văn Siêu cho rằng lợi thế lớn nhất của Hà Nội nằm ở chiều sâu văn hóa - yếu tố mà không nhiều đô thị trong khu vực có được.
"Nếu Bangkok nổi bật bởi sự sôi động, Singapore tạo dấu ấn bằng tính hiện đại thì Hà Nội có thể tạo nên sức hút từ chiều sâu văn hóa của một Thủ đô nghìn năm văn hiến.
Đây là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa của các vùng miền, đồng thời là không gian giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, giữa văn hóa phương Đông và phương Tây. Đó là lợi thế mà Hà Nội cần phát huy thay vì chạy theo những mô hình đã có".
Theo ông, Thủ đô không nên cạnh tranh bằng sự náo nhiệt hay những mô hình giải trí đại trà mà cần tạo nên những trải nghiệm chỉ Hà Nội mới có.
Đó có thể là các chương trình nghệ thuật chất lượng cao được dàn dựng trên nền tảng chèo, ca trù, múa rối nước; những đêm nhạc mang đậm bản sắc Việt; không gian phố nghề, ẩm thực đêm, trải nghiệm ven sông Hồng hay các chương trình kể chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.
"Hà Nội vẫn cần những đại nhạc hội, những sự kiện quy mô lớn để tạo sức hút cho thị trường, nhưng đó không phải bản sắc cốt lõi. Điều tạo nên sức cạnh tranh bền vững phải là những giá trị truyền thống được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại, để du khách không chỉ đến vui chơi mà còn muốn cảm nhận, ghi nhớ và quay trở lại", TS. Hà Văn Siêu nhấn mạnh.
Phó Cục trưởng cho rằng nếu phát triển đúng hướng, Hà Nội hoàn toàn có thể trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa ban đêm của Việt Nam. Khi đó các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, ẩm thực và giải trí sẽ không chỉ phục vụ khách du lịch mà còn trở thành một phần trong bản sắc của đô thị.
Kim Thoa
