Những ngày qua, mạng xã hội và các mặt báo tràn ngập làn sóng phẫn nộ sau loạt phóng sự điều tra của VTV về cạm bẫy "hợp đồng kỳ nghỉ". Giữa những bình luận sục sôi đòi pháp luật trừng trị kẻ lừa đảo, người ta thỉnh thoảng lại bắt gặp vài tiếng thở dài vô cảm: "Tại các cụ tham nên mới bị lừa", "Thời buổi này rồi còn tin bánh vẽ sinh lời, vài tỷ chứ có phải vài đồng đâu mà ký cái roẹt".
Đó là một cái nhìn không chỉ phiến diện, mà còn tàn nhẫn đối với những mái đầu bạc.
Nếu thực sự bước vào thế giới tâm lý của một người bước sang tuổi 60, 70, chúng ta mới cay đắng nhận ra một sự thật: Các cụ không hề tham. Thứ họ muốn mua ở cái tuổi "gần đất xa trời" này không phải là một căn hộ condotel xa xỉ, một tuần nghỉ dưỡng 5 sao ở dự án còn chưa khởi công, hay bảng tính Excel lãi suất. Cái họ xuống tiền mua, thực chất là một giấc mơ hoàng hôn: Giấc mơ được ghi điểm, được chứng minh mình còn giá trị trong mắt con cái và khát khao một lần được làm chỗ dựa cho cả gia đình.
Khi vị thế che chở bị tước đoạt bởi thời gian
Hãy thử đặt mình vào vị trí của một người đã sống gần trọn cuộc đời. Họ từng đi qua chiến tranh, thời bao cấp, từng chứng kiến lạm phát, khủng hoảng kinh tế, và không lạ gì các chiêu trò từ thuốc tiên, thuốc rắn cho đến đa cấp lợi nhuận 50% mỗi tháng. Đáng lẽ họ phải là những người khó bị lừa nhất. Nhưng bước vào giai đoạn hoàng hôn, họ phải đối mặt với một nỗi sợ vô hình nhưng vô cùng lớn lao: Nỗi sợ trở thành gánh nặng.
Khi sức khỏe suy giảm, tay chân run rẩy, không còn làm ra tiền, người già rất dễ rơi vào trạng thái tự ti. Vị thế của một người chủ gia đình, người từng che chở, nuôi nấng con cái suốt 30, 40 năm bỗng chốc đảo chiều. Bây giờ, mở miệng ra là con cái gạt đi: " Bố mẹ thì biết gì", "Thời nay khác rồi, để con lo"... Sự phát triển quá nhanh của công nghệ, những chiếc laptop, những thuật toán khiến họ thấy mình như kẻ tụt hậu, bị gạt ra lề cuộc sống của chính các con.
Chính lúc này, chiếc bẫy "hợp đồng kỳ nghỉ" xuất hiện như một cứu cánh tâm lý hoàn hảo.
Kịch bản của các công ty này không bán sản phẩm, chúng bán cảm xúc. Tại các sảnh hội thảo sang trọng, ánh sáng lộng lẫy, nhạc du dương, các cụ được đón tiếp như những VIP thực sự. Những tư vấn viên trẻ tuổi, mặc âu phục thời thượng, dạ thưa ngọt xớt, xoa bóp vai, lấy chăn khi các cụ lạnh, và quan trọng nhất: Chúng ngồi nghe các cụ kể chuyện. Điều mà những đứa con bận rộn kiếm tiền trong xã hội hiện đại hiếm khi làm được.
Bà H. (67 tuổi, Hà Nội) nghẹn ngào nhớ lại buổi chiều định mệnh: "Tôi già rồi, con cái đi làm từ sáng đến đêm, có hôm về phòng là đóng chặt cửa. Hôm đó đến hội thảo, hai đứa nhân viên chỉ kém tuổi con tôi một chút, chúng nó quây lấy hỏi han. Tôi xúc động lắm, cảm giác như mình được sống lại cái thời mình còn là trung tâm, còn được người ta lắng nghe, kính trọng".
Họ ký hợp đồng trong trạng thái mà các nhà tâm lý học gọi là "ra quyết định trong môi trường hưng phấn". Sự hưng phấn ấy đến từ việc cảm thấy mình đột nhiên được tôn trọng, được tôn vinh, và thấy mình lại trở nên quan trọng.
Chiếc "bánh vẽ" mang hình hài tình yêu thương
Chúng ta trách các cụ sao không đọc kỹ bản hợp đồng dày cộp đầy điều khoản lắt léo trước khi đặt cọc hay tất toán sổ tiết kiệm. Nhưng làm sao một đôi mắt kèm nhem, một cái đầu bị quây suốt 3 tiếng đồng hồ giữa âm thanh huyên náo có thể tỉnh táo trước những lời mật ngọt? Nhất là khi lời mật ngọt đó đánh trúng vào bản năng vị tha của người làm cha mẹ.
Kẻ lừa đảo vẽ ra viễn cảnh: "Bác mua gói này, mỗi năm cả gia đình bác, con cháu bác sẽ được đi nghỉ dưỡng cùng nhau ở resort 5 sao trọn đời. Đây là tài sản tích lũy, sau này bác già yếu, bác để lại cái thẻ VIP này làm của hồi môn, làm báu vật cho các con. Chúng nó đỡ phải lo chi phí du lịch".
Nghĩ đến đó, trái tim người già loạn nhịp. Họ hình dung ra cảnh ngày hè, họ làm "chủ chi", dắt những đứa con đang ngập đầu trong áp lực công việc, dắt những đứa cháu nội ngoại đi chơi. Họ tưởng tượng ra nụ cười của con, sự tự hào của cháu khi thấy bố mẹ, ông bà mình dù già rồi vẫn lo được cho gia đình một kỳ nghỉ đẳng cấp. Họ muốn "ghi điểm" với con cái. Họ muốn chứng minh rằng: "Bố mẹ không vô dụng. Bố mẹ vẫn có thể tặng các con một món quà tuyệt vời".
Như câu chuyện xót xa của ông P. (72 tuổi, về hưu), người đã ký vào hợp đồng trị giá nửa tỷ đồng trong tiếng nhạc chúc mừng rộn rã: "Tôi có ham chơi bời gì đâu. Cả đời tôi đi tàu xe mộc mạc quen rồi, phòng 5 sao với tôi là thứ xa xỉ không cần thiết. Nhưng lúc nghe tụi nó vẽ ra cảnh mấy đứa cháu nội ngoại của tôi được tắm bể bơi vô cực, con trai con dâu tôi được thảnh thơi sau cả năm trời công việc, tôi cầm lòng không đặng. Tôi nghĩ mình bỏ ra mấy trăm triệu này, là mua được sự sum họp cho các con, mua được cái tiếng ông nội ông ngoại thương cháu. Tôi muốn trước khi nhắm mắt, mình để lại được một cái gì đó sang trọng, có giá trị cho tụi nhỏ...".
Họ gom góp những đồng tiền dưỡng già tích lũy cả đời, thậm chí cắm sổ đỏ, cầm sổ hưu, hoàn toàn không phải vì nhu cầu hưởng thụ ích kỷ cá nhân. Các cụ cả đời ăn không dám ăn, mặc không dám mặc, làm sao lại ham đi du lịch sang chảnh một mình? Họ mua vì bị mê hoặc bởi bức tranh sum họp gia đình. Đó là bản năng vị tha, là tình yêu thương vô điều kiện của những bậc làm cha làm mẹ, hoàn toàn không phải lòng tham.
Sự tàn nhẫn tột cùng và khoảng trống tình thân
Sự bất nhân tột cùng của những kẻ "săn mồi trên mái đầu bạc" chính là việc chúng nắm thóp được tâm lý nhạy cảm đó. Chúng đóng giả làm những đứa con cháu hiếu thảo để rồi nhẫn tâm biến chính tình yêu thương thiêng liêng của các cụ thành món mồi béo bở để trục lợi. Để rồi khi vụ việc vỡ lở, phòng đặt không được, tiền mất tật mang, cái các cụ nhận về không chỉ là sự kiệt quệ về tài chính, mà là sự đổ vỡ hoàn toàn về tinh thần.
Họ rơi vào bi kịch của sự im lặng. Họ không dám nói với con cái vì sợ bị mắng, sợ con nói câu: "Đấy, đã bảo rồi mà không nghe". Nhiều cụ âm thầm chịu đựng, hoảng loạn cứu vốn để rồi sập tiếp vào cái "bẫy chồng bẫy" của những công ty ma tiếp theo, gánh trên vai khoản nợ chồng chất ở cái tuổi đáng ra phải được an yên.
Bà H. kể trong nước mắt rằng sau khi biết mình bị lừa, bà không dám ăn cơm chung với con cháu cả tháng trời: "Nhìn các con vất vả, tôi lại dằn vặt vì số tiền dưỡng già mình đưa cho người lạ. Nhiều đêm tôi thức trắng, chỉ muốn chết đi cho rảnh nợ, vì thấy mình vừa già, vừa lú lẫn, vừa làm khổ con cháu".
Con người không ra quyết định bằng logic, chúng ta ra quyết định bằng cảm xúc, rồi mới dùng logic để bảo vệ cảm xúc ấy. Tuổi già chỉ làm điều đó rõ hơn. Khi con cái mang dữ liệu, mang các bài báo khoa học hay bảng tính Excel về đối thoại, chúng ta chỉ đem đến sự áp đặt và những lời lý thuyết. Kẻ lừa đảo "chiến thắng" vì chúng chịu nghe lâu hơn, chúng lấp đầy khoảng trống cô đơn mà gia đình vô tình để lại.
Thay cho lời kết: Kháng thể nào cho cha mẹ?
Luật pháp chắc chắn sẽ vào cuộc quyết liệt để trừng trị những mô hình biến tướng này. Nhưng chế tài nghiêm khắc nhất cũng chỉ là sự vuốt ve sau khi nỗi đau đã xảy ra. Kháng thể mạnh mẽ nhất để bảo vệ cha mẹ trước những lời mật ngọt ngoài kia, không phải là những lời cảnh báo khô khan, không phải là việc giấu đi sổ đỏ, mà là thời gian của con cái.
Đôi khi, cách tốt nhất để bảo vệ bố mẹ không phải là gửi thêm bằng chứng, mà là ngồi xuống uống một chén trà, nghe họ kể lại một câu chuyện cũ từ thời xa xưa dù ta đã nghe đến lần thứ một trăm. Hãy làm cho họ cảm thấy mình luôn quan trọng, luôn được thuộc về và tiếng nói của họ vẫn có trọng lượng trong gia đình.
Khi một người già nhận đủ hơi ấm và sự tôn trọng từ chính những đứa con của mình, họ sẽ không bao giờ phải đi tìm kiếm cảm giác VIP giả tạo từ những kẻ lạ mặt ngoài kia. Cái giá phải trả cho sự thiếu sót của tình thân, đôi khi chính là cuốn sổ hưu cả đời của cha mẹ. Nếu ngày xưa bạn dựa dẫm vào cha mẹ để được nuôi lớn, vỗ về thì giờ đây khi họ đang đứng trên con dốc cuộc đời, hãy khiến họ thấy an tâm và thoải mái dựa vào con cái, rằng "Chúng con luôn song hành cùng bố mẹ, đừng ngại chia sẻ với chúng con".
