Bà Nguyễn Thị Hoài My, Bí thư Đảng ủy xã Tuy An Tây, cho hay Tết năm nay, địa phương vẫn tiếp tục phối hợp với Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk tổ chức Hội Đua ngựa truyền thống Phú Yên tại Khu Di tích lịch sử quốc gia Gò Thì Thùng.
Theo các bô lão ở địa phương, Hội Đua ngựa Phú Yên có từ thời Pháp thuộc, diễn ra vào mùng 9 Tết. Tuy nhiên, những năm chiến tranh, hoạt động văn hóa này không được duy trì, một phần do loạn lạc, một phần vì ngựa phải tham gia tải đạn, tải gạo. Sau ngày đất nước thống nhất, Hội Đua ngựa Phú Yên mới được tổ chức thường xuyên.
Ban đầu, đây chỉ là sân chơi dành cho những nông dân ở vùng đất Tuy An - Phú Yên. Sau đó, nhờ ngày càng thu hút cộng đồng và mang đậm yếu tố văn hóa truyền thống - giải trí, hội đua ngựa này được nâng cấp thành một trong những sự kiện lễ hội đầu năm của Phú Yên - nay là tỉnh Đắk Lắk.
Hội Đua ngựa Phú Yên gây ấn tượng mạnh bởi mang lại những tiếng cười sảng khoái và tinh thần vui vẻ, phấn chấn đầu năm mới. Đặc biệt, "nhân vật" chính tại ngày hội không phải là những chú ngựa đua dũng mãnh được chăm sóc, huấn luyện kỹ lưỡng, mà là những "cô", những "chị" ngựa thồ ngày ngày lam lũ phụ giúp nông dân.
Một người dân Tuy An Tây hóm hỉnh: "Ngựa thồ ở đây hầu hết là ngựa cái vì chúng hiền lành, ít trở chứng khi vận chuyển nông sản, lại vừa... biết đẻ. Nông dân vốn không dư dả gì nên khi mua ngựa thồ hàng cũng chỉ kiếm được loại ngựa cỏ nhỏ thó. Khi đến hội đua, chúng tôi lại chọn ngựa trong số những con mà gia đình nuôi để tải lúa, tải bắp".
Đến dự Hội Đua ngựa Phú Yên, chỉ cần nhìn qua đám "vận động viên" thôi, người ta đã có thể cười "không nhặt được miệng". Nhiều "cô" bụng mang dạ chửa; "chị" khác thì nheo nhóc con cái, khi ra đến sân đua vẫn bị ngựa con lẽo đẽo bám theo đuôi đòi bú...
Sau khi 3 hồi trống gióng lên, hội đua ngựa truyền thống khai màn. Tiếng reo hò xen lẫn tiếng cười hứng khởi từ hàng ngàn người dự khán đứng thành hàng rào bên ngoài khiến sân đua như vỡ tung. Rồi người ta chỉ trỏ, bàn tán rôm rả.
Năm nào ban tổ chức hội đua cũng yêu cầu người điều khiển ngựa phải vận trang phục lịch sự "cho đẹp đội hình", nhất là mang giày; còn "vận động viên" phải thắng yên cương tươm tất. Vậy mà, nhiều "kỵ sĩ" vẫn đi chân đất, vì "cả năm cắm đầu làm ruộng, làm rẫy, mang giày không quen". Trong khi đó, trên lưng ngựa chỉ là những tấm bao bố thô ráp, vì "không quen ngồi yên, té mấy lần ngán rồi"!
Tiếng cười của người xem lại rộ lên khi hiệu lệnh phát ra, cờ hiệu được vẫy. Lần lượt từng nhóm 4 ngựa thồ chạy 3 vòng quanh sân đua để chọn con nhanh nhất vào vòng trong. Nhiều "bác nài" lâu nay chỉ quen dắt ngựa leo núi, lội đồng, hiếm khi cưỡi chúng phi nước đại nên chưa hết vòng 1 đã... ngã ngựa.
Trong khi đó, nhiều "chị", nhiều "cô" ngựa mặc cho người điều khiển thúc hông rồi hò hét mà vẫn đứng ì ra, không chịu chạy hoặc cứ chực chờ lao vào hàng rào khán giả để thoát ra ngoài. Người xem nhao nhao "cổ vũ ngược": "Cỏ tươi, trứng gà tẩm bổ đã xơi đêm qua rồi, thi đấu chi nữa!", "Bầu sữa căng cứng kìa, mau ra cho con bú đi!"...
Những người thường xuyên tham dự Hội Đua ngựa Phú Yên còn nhắc mãi một chuyện "cười ra nước mắt". Năm 2013, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Yên đưa về 2 tuấn mã từ Trường đua Phú Thọ (TP HCM) nhằm nâng cấp hội đua truyền thống vừa để lai giống cho ngựa cỏ địa phương. Tết năm đó, khi 2 tuấn mã oai vệ bước ra sân đua, ai cũng chắc mẩm vị trí nhất, nhì khó thoát khỏi "chân" chúng.
Không ngờ, khi cờ hiệu phất lên, 2 chú ngựa đua chuyên nghiệp ấy lại lững thững đi nước kiệu theo sau, ngẩn ngơ ngắm nghía "chị em" chạy phía trước. Thỉnh thoảng, như trêu ngươi, chúng còn ngửa mặt lên trời khịt khịt rồi... nhe răng cười. Rốt cuộc, 2 tuấn mã ấy bị loại "từ vòng gửi xe" vì không bước qua nổi "ải mỹ mã"...
Vài năm gần đây, Hội Đua ngựa Phú Yên dần "chuyên nghiệp" hơn, một phần nhờ sự góp sức của những con được lai giống từ 2 tuấn mã nêu trên. "Kỵ sĩ" cũng được trang bị giày thể thao, áo đồng phục. Dù vậy, hội đua truyền thống này vẫn mang lại những tiếng cười không dứt đầu năm mới.
